Yazılıkaya Köyü’ndeki evinin balkonunda Emilie Haspels. Allard Pierson Müzesi Arşivi.
1937 ilkbaharında, son derece özgür ruhlu bir Hollandalı arkeolog, Orta Anadolu’nun kayalık yaylalarına geldi ve bölgeyle derin bir bağ kurdu. Bu bağ, ömrünün sonuna dek sürdü.
Akpara Kale’den görülen Gökgöz, Pişmiş ve Kocabaş kaleleri. Allard Pierson Müzesi Arşivi.
Caroline Henriëtte Emilie Haspels (1894–1980), Amsterdam Üniversitesi’nin ilk kadın arkeoloji profesörü ve Allard Pierson Müzesi’nin ilk kadın yöneticisi olarak Hollanda arkeolojisinde yeni bir çığır açtı. Oxford ve Atina’da eğitim gördükten sonra, Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü tarafından bugünkü Eskişehir iline bağlı Yazılıkaya’da, yani Midas Kenti’nde kazı çalışmalarını yönetmek üzere davet edildi. 1937’den 1939’a kadar, İkinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesiyle çalışmaları kesintiye uğrayana dek beş kazı sezonu yönetti. Savaş sırasında Türkiye’den ayrılamayan Haspels, Hollanda’ya dönerek profesörlük görevine başlamadan önce altı yıl İstanbul’da kaldı. Yine de yaylalarla olan bağı hiç kopmadı.
Emilie Haspels at arabasıyla seyahat ederken. Allard Pierson Müzesi Arşivi.
1946’dan 1958’e kadar Haspels, Frigya’da dört araştırma gezisi düzenleyerek on dokuzuncu yüzyıl Avrupalı gezginlerinin izlerini takip etti. Başlangıçta Frig kaleleri ve dini kaya oyma anıtlar üzerine bulguları yayımlamayı hedeflemişti; ancak giderek daha önemli materyaller keşfettikçe araştırmasını genişletti. At arabasıyla yolculuk eden, zaman zaman yalnız ya da tek bir asistanla yolculuğa çıkan ve çoğunlukla kısıtlı malzemeyle çalışan Haspels, bu yıllar boyunca pek çok güçlükle yüzleşmek zorunda kaldı. Karşılaştığı arkeolojik kalıntıları sistematik biçimde kayıt altına aldı. 1971’de yayımlanan kitabı The Highlands of Phrygia: Sites and Monuments‘ta şöyle yazmıştır: “Bulduklarımı kayıt altına almak zorundaydım. Gezginlerin sonuncusuyum.”* İki ciltlik bu eser, Dağlık Frigya’daki anıtlara ilişkin hâlâ en kapsamlı çalışma niteliğini taşımakta ve o tarihten bu yana yok olan alanların hafızasını yaşatmaktadır.
Yazılıkaya Köyü’ndeki Emilie Haspels’in evi. Allard Pierson Müzesi Arşivi.
Saha çalışmaları sırasında Haspels, antik Midas Anıtı’nın hemen yanı başındaki Yazılıkaya köyünde küçük bir evde yaşadı ve zamanla orayı gerçek yuvası olarak benimsedi. Köylüler için, bavullarının üzerinde oturarak at arabasıyla yalnız başına seyahat eden yabancı bir kadın profesörün varlığı elbette alışılmadık bir görüntüydü. Haspels, anıtları fotoğraflamak ve gözlemlerini en ince ayrıntısına kadar kayıt altına almak için güneş doğmadan önce uyanırdı. Köy evlerinde konaklayıp yerel ailelerle sofra kuran Haspels, gördüğü misafirperverliğe minnettar olup karşılığında topluluğa yardım eder; kimi zaman çocuklara sağlık hizmeti ayarlar, kimi zaman ailelere kandil yağı alırdı. Zamanla hem toprakla hem de insanlarla mesleki sorumluluklarının çok ötesine geçen derin bir bağ kurdu. Anılarında şöyle yazar: “[Bu bölge] sizi başka hiçbir şeyin yapamayacağı biçimde içine çeker. Ondan kurtulamazsınız; sizi yakalar ve teslim olduğunuzda, içinde eriyip gidersiniz.” †
Haspels’in kaldığı ev; fotoğraf 2025 yılında çekilmiştir. NIT arşivi.
Ev bugün hâlâ ayaktadır. Yaşayan bir miras olarak taşıdığı önemi kabul eden Hollanda Araştırma Enstitüsü (NIT) ve ortakları‡, alanı belgelemek ve yorumlamak amacıyla bir proje başlattı. Türk-Hollandalı bir ekip, Haspels’in mirasını ziyaretçilere sunmak için binanın mimarisini, yapım tekniğini ve mevcut durumunu belgeledi. Bu proje, Hollanda ile Türkiye arasındaki 100. Yıl Dostluk Antlaşması kutlamalarının bir parçasıydı ve iki ülke arasındaki bilimsel ve kültürel bağların canlılığını gözler önüne serdi.
Sergi afişi. NIT arşivi.
Kutlama programının bir diğer parçası ise Emilie Haspels’in Gözünden: Dağlık Frigya 1937–1958§ adlı gezici bir sergiydi. Sergi, Haspels’in onlarca yıl önce çektiği fotoğrafları ziyaretçilerle buluşturdu. Haspels, saha çalışmaları boyunca yorulmaksızın fotoğraf çekmişti. Objektifi yalnızca Frig uygarlığının görkemli kaya oyma cephelerini, mezar anıtlarını ve yazıtları değil; aynı zamanda bu toprakların kendine özgü özelliklerini, değişen ışığını ve orada yaşayan insanları da kayıt altına aldı. Bu fotoğraflar, kişisel yazıları, mektupları, alan notları ve çizimleriyle birlikte Amsterdam’daki Allard Pierson Müzesi arşivinde saklanmaktadır. Sergi ilk olarak Şubat 2025’te Eskişehir’de açıldı, ardından Afyonkarahisar ve Kütahya’daki müzelere taşındı; ilerleyen dönemde İstanbul’da da görücüye çıkması planlanmaktadır. Fotoğraflanan yerlerin yakınında yaşayan insanlar için sergi, kendi miraslarını özverili bir ziyaretçinin gözünden görme fırsatı sundu.
UHL kurs afişi. NIT arşivi. Emilie Haspels’in objektifinden Yazılıkaya Köyü. Allard Pierson Müzesi Arşivi.
Haspels’in evi ve fotoğraf arşivi yeni projelere de ilham kaynağı oldu. Önde gelen bir eğitim programı olan NIT Kentsel Miras Laboratuvarı 2025, Dağlık Frigya’nın mirası, peyzajı ve toplulukları üzerine saha çalışmaları yürüttü. Arkeoloji, mimarlık, tarih, kültürel miras yönetimi, sanat ve ilgili alanlardan lisans üstü öğrenciler ve genç profesyoneller, önemli soruları yanıtlamak üzere bir araya geldi: Arkeoloji yerel topluluklar için nasıl anlam taşıyabilir? Binlerce yıllık insan faaliyetiyle şekillenmiş kırsal alanlarda sürdürülebilir gelecekler için nasıl planlama yapılabilir? Yaşayan Bir Laboratuvar olarak Yazılıkaya: Kırsal Miras için Uyarlanabilir Gelecekler adını taşıyan program; iklim değişikliği ve biyoçeşitlilik kaybı gibi sorunları ele alırken bölgenin zengin mirasını koruma ve değerlendirme, kırsal ekonomileri destekleme ve daha fazla ziyaretçi çekme yollarını araştırdı. Dağlık Frigya, 2015’ten bu yana UNESCO’nun Geçici Listesi’nde yer almakta olup zengin arkeolojik alanları, geleneksel yapıları ve kültürel peyzajıyla uluslararası alanda da tanınmaktadır.
Arka planda Midas Anıtı ile Yazılıkaya Köyü evleri. NIT arşivi.
Programa katılanlar, bölgedeki pek çok zorluğu ve fırsatı gün yüzüne çıkardı: Araştırma alanları kültürel hafızanın bir parçası haline nasıl getirilebilir? Haritalama, Yazılıkaya’nın çevresi, arkeolojisi ve toplumsal yaşamını nasıl ilişkilendirebilir? Su kıtlığı ve iklim dayanıklılığı nasıl ele alınabilir? Kırsal topluluklar, mirası bir kaynak olarak kullanarak kendi gelişimlerini nasıl sahiplenebilir? Katılımcıların ortaklaşa ürettikleri çalışmalar, kırsal mirasın insanların deneyimleriyle sürekli dönüşen ve yeni anlamlara açık, dinamik bir yapıya sahip olduğunu gözler önüne serdi.
UHL 2025 kursunun katılımcı gruplarından biri tarafından hazırlanan bir görsel. NIT arşivi.
Emilie Haspels’in bir zamanlar yaşadığı ve yurt edindiği köyde bu soruları tartışan katılımcılar, güçlüklerle yüzleşerek ve öğrendiklerini titizlikle kayıt altına alarak onun mirasını yaşatmaya devam ettiler.
Emilie Haspels’in hayatını tek bir kalıba sokmak mümkün değildir. Klasik arkeolog ve Yunan çömleği uzmanı olarak başladığı kariyerinde zamanla Frig kaya anıtları konusunda önde gelen otoritelerinden biri haline geldi. Olağanüstü ve titiz araştırmalarıyla engelleri aştı. Ağır koşullara uyum sağlayan Haspels, büyük ölçüde unutulmuş bir uygarlığın kalıntılarını kalıcı akademik eserlere dönüştürmek için on yıllarını harcadı.
64. doğum gününde Akpara Kale’nin zirvesinde poz veren Emilie Haspels; arka planda Gökgöz, Pişmiş ve Kocabaş kaleleri görülmektedir. Allard Pierson Müzesi Arşivi.
Yazılıkaya köyündeki ev, Amsterdam’daki arşiv, gezici sergi ve onun mirasından ilham alan öğrenci projeleri; Haspels’in çalışmalarının ne denli kalıcı bir iz bıraktığını açıkça ortaya koymaktadır. Bir bakıma Emilie Haspels de tıpkı antik Frigler gibi varlığını bu topraklara kazıdı. Onların anıtları gibi, onun katkıları da şimdi yeniden keşfedilmeyi beklemektedir.
* Berndt, D. (ed.). 2009. Emilie Haspels. I am the Last of the Travelers. Midas City Excavation and Surveys in the Highlands of Phrygia. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Emilie Haspels’in anıları, kendi deyimiyle “het boekie” (küçük kitap), 2009 yılında Halet Çambel’in katkılarıyla Dietrich Berndt tarafından derlenerek yayımlanmıştır.
† Songu, F. 2021. Emilie Haspels, archeoloog en avonturier. Leven en werk in Amsterdam and Anatolië, 1894-1980. Allard Pierson Museum & Walburg Pers.
Emilie Haspels’in büyüleyici bir biyografisi, 2021 yılında Filiz Songu tarafından yayımlanmıştır. Hayatına dair pek çok gizli kalmış ayrıntıya bu kitapta ulaşmak mümkündür.
‡ Proje, Hollanda Araştırma Enstitüsü (NIT) tarafından Vrije Universiteit Amsterdam ve Orta Doğu Teknik Üniversitesi ile birlikte, Ankara’daki Hollanda Krallığı Büyükelçiliği’nin desteğiyle hayata geçirilmiştir.
- Sergi; NIT, Hollanda Büyükelçiliği, Vrije Universiteit Amsterdam, Allard Pierson Müzesi, Eskişehir Eti Arkeoloji Müzesi ve Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın ortak organizasyonuyla gerçekleştirilmiştir.
Gülşah Günata
NIT Yayın Editörü
