Salt Araştırma; toplum, ekonomi ve kent tarihi alanlarındaki yayınlar ile nadir fotoğraflardan oluşan koleksiyonu yeni belge ve kaynaklarla sürekli geliştirerek, Türkiye ve yakın coğrafyasının sosyo-ekonomik dönüşümüne dair hafızayı bünyesinde barındırır. Bu kapsamlı koleksiyonda bulunan Türkiye’nin son yüzyılda düzenlediği veya katıldığı uluslararası fuarlara ait kaynaklar; yalnızca ülkenin sosyo-ekonomik ve kültürel durumunu takip etmemize olanak sağlamakla kalmayıp Geç Osmanlı ve Erken Cumhuriyet’ten itibaren diğer devletlerle kurulan ekonomik ve kültürel bağların izini sürmemizi mümkün kılar.
Genç Cumhuriyet’in dış dünyaya açılan ilk ve en büyük kapısı olarak tanımlanan İzmir Enternasyonal Fuarı da Salt Araştırma’nın özellikle odaklandığı alanlardan biridir. Hem İzmir kent tarihi hem de Türkiye’nin fuar tarihi açısından köklü bir toplumsal ve mimari geçmişi barındıran bu yapıya dair mevcut kaynaklara, koleksiyon geliştirme politikamız doğrultusunda sene başında elliden fazla yeni kitap ve broşür ekleyerek koleksiyonu çok daha zengin ve kapsamlı bir hale getirdik. Bu yazıda, hem İzmir Enternasyonal Fuarı tarihine hem de Salt Araştırma’nın yayınları ve dijital koleksiyonlarında fuara dair araştırmacıların erişebileceği kaynaklardan bahsedeceğiz.
Salt Araştırma, Fotoğraf ve Kartpostal Arşivi
İzmir Enternasyonal Fuarı’nın kökleri, henüz Cumhuriyet’in ilanından sekiz ay önce toplanan İzmir İktisat Kongresi’ne uzanır. Yeni kurulmakta olan Türkiye’nin ekonomik planlarını şekillendiren bu tarihi kongrede, oy birliğiyle kabul edilen Misak-ı İktisadi ilkeleriyle milli kalkınmayı amaçlayan yeni bir ekonominin temelleri atılıyordu. Kongre mekânı olan Osmanlı Bankası deposunun (Hamparsumyan Binası) içi ve dışı süslenerek kurulan İktisat Sergisi, Fuar’a giden yolda ilk büyük adım oldu. Uşak halılarından Ege’nin tütün, incir ve pamuğuna, yerli sanayi ürünlerinden tarım araçlarına kadar pek çok milli üretimi barındıran bu sergi, genç Cumhuriyet’in üretim potansiyelini yansıtması açısından kritik bir öneme sahipti.
Salt Araştırma, Fotoğraf ve Kartpostal Arşivi
Savaşın yıkımını ve ardından gelen küresel ekonomik buhranların getirdiği durgunluğu aşmak adına bu fuarlaşma çabası, yerli üretimi canlandırmanın ve dış dünyaya açılmanın en vizyoner hamlesi haline geldi. Bu doğrultuda İktisat Kongresi’nin ardından, ilk olarak 1927 yılında “9 Eylül Sergisi” düzenlendi. İzleyen yıllarda “Beynelmilel 9 Eylül Panayırı” ve “Arsıulusal İzmir Fuarı” gibi farklı isimlerle de gerçekleşen bu organizasyon, başlangıcından itibaren İzmir kentinin en güçlü temsil öğelerinden biri oldu.
Kültürpark, Açık Hava Tiyatrosu
Salt Araştırma, Fotoğraf ve Kartpostal Arşivi
1930’lara gelindiğinde İzmir, modern yeni ülke temsilini ortaya koyacak kentsel düzenlemelere ve sosyo-ekonomik çalışmalara sahne oldu. Şehrin modern bir anlayışla yeniden ayağa kaldırılması için hazırlanan 1925 tarihli Danger-Prost planı, İzmir Fuarı ve Kültürpark’ın yapımını sağlayacak temel kararları oluşturdu. Fransız klasik şehircilik anlayışıyla tasarlanan bu plan; birbirini kesen geniş bulvarları ve kamusal alanları belirlerken Fuar çevresi için de geniş yeşil alanlar, parklar, eğitim ve kültürel etkinlik mekânları öngörüyordu.
Kültürpark, Luna Park
Salt Araştırma, Fotoğraf ve Kartpostal Arşivi
Bu vizyoner planlama sayesinde, 1922 yılındaki büyük İzmir yangınında kül olan ve yıllarca molozlarla dolu atıl bir halde kalan bölge tamamen dönüştürüldü. Yangın yerinin küllerinden doğan Kültürpark, Fuarın kalıcı yuvası haline geldi. İlk günkü heyecanından hiçbir şey kaybetmeden günümüze dek her yıl düzenlenmeye devam eden, kentle ve toplumsal hafızayla özdeşleşen bu köklü organizasyon; Türkiye’nin dünyayla kurduğu iktisadi ve kültürel bağın en güçlü simgesi olmayı bugün de sürdürüyor.
Kültür Park ve İzmir Enternasyonal Fuarı Planı
Salt Araştırma, Kent, Toplum ve Ekonomi Arşivi
Salt Araştırma’daki kaynaklar, fuarın başlangıcından günümüze kadarki yolculuğunu takip edebileceğimiz geniş bir malzeme çeşitliliği sunar. Bu koleksiyonun ilk adımını, İzmir Belediyesi Fuar ve Turizm Müdürlüğü’nün fuar kapsamında yayımladığı broşürler ve kataloglar oluşturur. Bu kataloglar fuarın o yıllardaki kurumsal yapısını ve programını görmemizi sağlar. Her bir katalog, o yılki açılış konuşmaları ve İzmir Fuarı’nın tarihini aktararak başlar. İçeriklerinde yerli ve yabancı katılımcılar ile sergilenen ürünlerin yanı sıra, dönemin şirketlerine ait reklamlar ve kimi zaman kapanış törenlerine dair bilgiler yer alır. Dolayısıyla bu broşür ve kataloglar; fuarın tarihini, katılımcı profilini ve etkinliklerini incelemek için son derece önemli birer başvuru kaynağıdır.
Bu kurumsal yayınların ötesinde dijital koleksiyon, fuarın ulusal ölçekteki kültürel ve ekonomik yansımalarını da belgeler. Fuarda, Türkiye’nin dört bir yanından gelen şehirlerin ve yerel üreticilerin, kendi sanayilerini ve kültürlerini tanıtmak amacıyla kurdukları özel pavilyonlar (pavyonlar) yer almaktadır. Pavilyonların ev sahibi olan kentler ve üreticiler, fuar süresince dağıtılmak üzere özgün kitapçıklar ve broşürler hazırlamışlardır. Bu yayınlar; şehirlerin kısa tarihçesinden doğal güzelliklerine, tarihi eserlerinden turistik ve sosyo-kültürel faaliyetlerine kadar geniş bir seçki sunar. Birer şehir tarihi belgesi olan bu yayınlar, aynı zamanda o kentte üretilen malları, sanayi tesislerini ve şehrin önemli ticari kuruluşlarını listeler.
İzmir Enternasyonal Fuarı, Vakıflar Pavyonu
Salt Araştırma, Fotoğraf ve Kartpostal Arşivi
İzmir Enternasyonal Fuarı, Sümerbank Pavyonu
Salt Araştırma, Fotoğraf ve Kartpostal Arşivi
İzmir Enternasyonal Fuarı, Pancar Motor Pavyonu
Salt Araştırma, Fotoğraf ve Kartpostal Arşivi
Fuarın uluslararası yüzünü ise dünyanın dört bir yanından gelen ülkelerin kendi üretimlerini ve teknolojilerini tanıtmak amacıyla bastıkları özgün kitapçıklar sayesinde görebiliyoruz. Bu yayınlarda fuara katılan ülkelerin Türkiye ile ticari ve kültürel ilişkilerine, ürün reklamlarına, katılımcıların listesine ve fuarda teşhir ettikleri ürünlere dair bilgiler bulunur.
Salt Araştırma yayın koleksiyonundaki kaynaklar, arşivdeki belgeler ve fotoğraflarla birleştiğinde, İzmir kent belleğini, Türkiye’nin modernleşme serüvenini ve ekonomi tarihini araştırmak ve öğrenmek isteyen herkes için önemli birer başvuru noktasıdır. Salt Araştırma koleksiyonuna saltresearch.org adresinden, fotoğraf ve belgelere ise archives.saltresearch.org üzerinden erişebilirsiniz. Koleksiyona yeni eklenen yayınlarla zenginleşen özel seçkiyi Salt Araştırma Gregory M. Kiez salonu sergi raflarında inceleyebilirsiniz. Kent ve ülke belleğinin bu önemli dönemini basılı kaynaklar ve dijital arşivler üzerinden takip etmek için araştırmacıları ve meraklıları koleksiyonumuzu keşfetmeye davet ediyoruz.
Kaynakça
Aksoy, Yaşar, Neşe Yurdkoru Özgünel, der. 70 Yıllık Sevda: İzmir Fuarı. İzmir Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2001.
Yılmaz, Ahenk, Kıvanç Kılınç, Burkay Pasin, ed. İzmir Kültürpark’ın Anımsa(ma)dıkları: Temsiller, Mekânlar, Aktörler. İletişim Yayınları, 2015.
Meltem Çınar – Salt Araştırma Kütüphane Sorumlusu
Sümeyye Topkara – Salt Araştırma Kütüphane Sorumlusu
