The American Research Institute in Turkey (ARIT) İstanbul kütüphanesi, yerel ya da uluslararası alanda bulunması güç veya başka hiçbir yerde mevcut olmayan pek çok özgün birincil tarihsel kaynağa ev sahipliği yapmakta. Bunlar arasında, ABD merkezli, on dokuzuncu ve yirminci yüzyılların en aktif uluslararası dini ve hayır kuruluşlarından biri olan American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM – Türkçe adıyla Amerikan Bord Heyeti) tarafından üretilmiş broşürler ve süreli yayınlar yer alır.
1810 yılında kurulan ve 1812’de Massachusetts eyaleti tarafından tescil edilen ABCFM, 1820’de İzmir’de faaliyetlerine başlamıştır. 1960 civarına kadar Anadolu ve çevresinde okullar, hastaneler ve matbaalar kurup işletmiştir. 1960’ların başından yeni milenyuma kadar ise eğitim, yayıncılık ve sağlık alanındaki çalışmaları, ABCFM’in devamı niteliğindeki ABD merkezli başka bir kuruluş tarafından sürdürülmüş; günümüzde ise bir Türk vakfının mülkiyeti ve yönetimi altında varlığını devam ettirmektedir.
Ocak 2011’de ARIT İstanbul, ABCFM’nin İstanbul ofisine ait kütüphaneyi devraldı. Yaklaşık 3.000 eserden oluşan bu koleksiyon, kurumun yayın departmanı tarafından üretilenlerin yanı sıra, 1960 sonrasında bu departmanın yerini alan Redhouse Press’in yayınlarını da içermektedir. Koleksiyonun öne çıkan eserleri arasında “The Orient” adlı süreli yayın bulunmaktadır.
(Figür 1. I. Dünya Savaşı’nın ilk günlerine dair haberler. “The Orient” yerel haberlerin yanı sıra uluslararası gelişmelere de yer veriyordu.)
“The Orient”
Mart 1910’da, ABCFM’nin (Amerikan Bord Heyeti) İstanbul ofisi, haftalık İngilizce bir gazete yayımlamaya başladı. Gazetenin ilk beş sayısı “Bosphorus News” başlığı altında çıktı ve yalnızca özel bir okuyucu kitlesine dağıtıldı. 20 Nisan’da ise “The Orient” adıyla ve kamuya açık olarak yayımlanmaya başlandı. Gazetenin amacı; “Türkiye’nin İngilizce konuşan dostlarına [Osmanlı] İmparatorluğu’nun dört bir yanından haberler aktarmak, bu haberlerin önemini yorumlamak ve Amerikan Bordu tarafından imparatorluk bünyesinde kurulmuş kurumların yaşamındaki kayda değer gelişmeleri belgelemek”ti.[1]
[1] Missionary Herald, vol. 107, 1911, s. 6.
(Figür 2. “The Orient,” Anadolu’daki bir hastane de dâhil olmak üzere, Amerikan Bord’a bağlı kurumlar hakkında haberler yayımlıyordu.)
“The Orient”, 29 Aralık 1915’e dek kesintisiz bir şekilde altı cilt olarak yayımlandı. Birinci Dünya Savaşı’nın ardından, 1919 yılında 7. ciltle birlikte yeniden yayına başladı. Üç yıldan biraz daha uzun bir süre sonra, Ocak 1923’te, 9. ciltle gazetenin yayınına bu kez kalıcı olarak son verildi. Yayın hayatının son yılında gazete, haftalık yerine aylık olarak çıkıyordu.
(Figür 3. Amerikan Bordu, Türkiye’nin yanı sıra Arnavutluk gibi çevre bölgelerde de faaliyet gösteriyordu. Bu bölgelerdeki çalışmalar “The Orient”de yayımlanıyordu.)
Yirminci yüzyılın başlarında yerel olarak yayımlanan az sayıdaki İngilizce süreli yayından biri olan “The Orient”; Osmanlı İmparatorluğu’nun sonuna, Birinci Dünya Savaşı’na ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna tanıklık eden bu döneme dair, Türkiye ve çevresinin tarihi için önemli bir birincil kaynaktır. Güncel olaylara odaklanan gazete, yirminci yüzyılın başlarındaki Türk ve Orta Doğu siyaseti, ekonomisi ve toplumuna dair özgün bir kayıt sunmanın yanı sıra, kendine has bir Amerikan perspektifi de ortaya koyar. ARIT’in koleksiyonunda, gazetenin (büyük ölçüde eksiksiz olan) dokuz cildinin tamamı bulunmaktadır.
(Figür 4. “The Orient,” yerel işletmeler için reklam olanakları sağlamaktaydı.)
Dr. Brian Johnson, ARIT Istanbul
